Nie tylko pytanie o wiek
Dyskusja o starzeniu się ludności często koncentruje się na liczbie osób starszych, dzietności albo migracji. Rzadziej przygląda się temu, jak sami pracownicy postrzegają moment przejścia z zatrudnienia na emeryturę. Tymczasem właśnie na styku pracy i systemu emerytalnego ujawnia się praktyczny wymiar zmian demograficznych.
Japońskie badanie warunków życia emerytowanych urzędników pokazuje, że podniesienie wieku obowiązkowego zakończenia pracy może być oceniane nie tylko jako wydłużenie aktywności zawodowej. Dla części respondentów oznaczało ono przede wszystkim ograniczenie przerwy między ustaniem zatrudnienia a uzyskaniem pełnego świadczenia emerytalnego.
W roku budżetowym 2017 za odpowiednie uznało takie rozwiązanie 2226 emerytowanych urzędników. Najczęściej wskazywanym uzasadnieniem było zapewnienie zatrudnienia aż do rozpoczęcia wypłaty pełnej emerytury w wieku 65 lat w roku budżetowym 2017. Tę odpowiedź wybrało 1757 osób w roku budżetowym 2017.
| Odpowiedź w badaniu | Liczba wskazań i okres |
| Uznanie podniesienia wieku obowiązkowego zakończenia pracy za odpowiednie | 2226 osób, rok budżetowy 2017 |
| Znaczenie ciągłości zatrudnienia do pełnej emerytury wypłacanej od wieku 65 lat | 1757 osób, rok budżetowy 2017 |
| Znaczenie zatrudniania i wynagradzania odpowiednio do motywacji oraz kompetencji | 729 osób, rok budżetowy 2017 |
Bezpieczeństwo dochodu przed pełną emeryturą
Najważniejszy wniosek nie dotyczy samej długości kariery zawodowej. Chodzi o ciągłość dochodu. Jeśli moment zakończenia stałego zatrudnienia nie pokrywa się z momentem rozpoczęcia wypłaty pełnego świadczenia, powstaje okres przejściowy. Z punktu widzenia pracownika może on mieć większe znaczenie niż abstrakcyjna debata o tym, czy społeczeństwo powinno pracować dłużej.
Wynik 1757 wskazań w roku budżetowym 2017 sugeruje, że ocena podniesienia wieku zakończenia pracy była silnie związana z poczuciem zabezpieczenia tej fazy życia. Jest to perspektywa istotna również dla odbiorców w Polsce i innych krajach: regulacje dotyczące pracy oraz emerytur warto analizować łącznie. Sam wiek zapisany w jednym systemie nie pokazuje bowiem, czy przejście między wynagrodzeniem a świadczeniem jest płynne.
Nie oznacza to, że badanie rozstrzyga, jaki model powinien obowiązywać gdzie indziej. Dotyczyło emerytowanych urzędników w Japonii, a więc określonej grupy zawodowej. Pokazuje jednak użyteczne pytanie badawcze: czy późniejsze zakończenie zatrudnienia jest postrzegane jako przymus dłuższej pracy, czy jako ochrona przed luką dochodową?
Kompetencje też mają znaczenie
Drugim widocznym motywem było lepsze wykorzystanie możliwości pracowników. W roku budżetowym 2017 odpowiedź dotyczącą zatrudniania i warunków pracy dopasowanych do motywacji oraz kompetencji wskazało 729 emerytowanych urzędników.
Ta odpowiedź przesuwa uwagę z metryki na organizację pracy. W starzejącym się społeczeństwie pytanie nie brzmi wyłącznie: „jak długo można pracować?”. Równie ważne jest: „jaką pracę można wykonywać i na jakich zasadach?”. Dłuższe pozostawanie w zatrudnieniu może być oceniane inaczej, gdy obowiązki, odpowiedzialność i wynagrodzenie uwzględniają rzeczywiste możliwości danej osoby.
Nie należy przy tym utożsamiać wieku z poziomem kompetencji ani zakładać, że każdy pracownik chce kontynuować zatrudnienie. Wynik 729 wskazań w roku budżetowym 2017 pokazuje jedynie, że sposób wykorzystania doświadczenia zawodowego był dla części badanych odrębnym argumentem. Polityka zatrudnienia osób zbliżających się do emerytury nie sprowadza się więc do przesuwania jednej granicy administracyjnej.
Jak czytać te dane
Tabela źródłowa dopuszczała wybór wielu odpowiedzi. Z tego powodu liczby dotyczące uzasadnień mogą się nakładać: ta sama osoba mogła wskazać zarówno ciągłość zatrudnienia do pełnej emerytury, jak i lepsze dopasowanie pracy do kompetencji. Nie należy zatem dodawać 1757 wskazań z roku budżetowego 2017 do 729 wskazań z roku budżetowego 2017 ani traktować ich jako rozłącznych grup.
Nie znamy również z przedstawionych danych opinii wszystkich pracowników ani całego społeczeństwa. Liczba 2226 osób w roku budżetowym 2017 odnosi się do emerytowanych urzędników, którzy uznali podniesienie wieku zakończenia pracy za odpowiednie. Nie jest to informacja o całej próbie badania, a tym bardziej o wszystkich mieszkańcach Japonii.
Mimo tych ograniczeń materiał pozwala wyodrębnić ważny, dotąd nieobecny w opublikowanych artykułach punkt widzenia. Starzenie się ludności zmienia nie tylko proporcje między grupami wieku. Zwiększa także znaczenie dobrze zaprojektowanego przejścia między pełnym zatrudnieniem a emeryturą.
Wniosek dla szerszej debaty
Dane z roku budżetowego 2017 pokazują dwa różne sposoby rozumienia dłuższej aktywności zawodowej. Pierwszy opiera się na bezpieczeństwie dochodu przed rozpoczęciem wypłaty pełnej emerytury w wieku 65 lat w roku budżetowym 2017. Drugi dotyczy możliwości dalszego wykorzystania motywacji i kompetencji, wskazanej przez 729 respondentów w roku budżetowym 2017.
Dla debaty o demografii ważne jest rozdzielenie tych motywów. Poparcie dla późniejszego zakończenia pracy nie musi oznaczać ogólnego entuzjazmu wobec wydłużania kariery. Może wynikać z potrzeby uniknięcia luki między wynagrodzeniem a świadczeniem. Może też zależeć od tego, czy miejsce pracy potrafi zaproponować zadania oraz warunki odpowiadające możliwościom pracownika.
Takie spojrzenie zachowuje sens także poza Japonią. Przy porównywaniu rozwiązań stosowanych w różnych państwach warto pytać nie tylko o formalną granicę wieku, lecz również o ciągłość dochodu, dobrowolność dalszej pracy i sposób wykorzystania doświadczenia zawodowego. To właśnie w tych elementach abstrakcyjne pojęcie starzenia się ludności staje się konkretnym doświadczeniem człowieka.
出典
- Badanie warunków życia emerytowanych urzędników, National Personnel Authority, tabela dotycząca powodów uznania podniesienia wieku obowiązkowego zakończenia pracy za odpowiednie, rok budżetowy 2017: https://www.e-stat.go.jp/dbview?sid=0003398648